LAblog

Sinds de Amerikaanse ‘economisch geograaf’ Richard Florida voorspelde dat de stad van de toekomst een plek is waar de creatieve klasse zich thuis voelt, zijn steeds meer steden gaan inzetten op het ontwikkelen van een creatieve klasse. Maar het idee van de creatieve stad krijgt steeds vaker te maken met kritiek: elke beweging heeft ook zijn tegenbeweging, zo blijkt. Het spook dat nu al een aantal jaren door de creatieve steden zweeft, wordt steeds dominanter en agressiever. Is dit het einde van de creatieve stad of is dit een van de grillen in de transitie en dynamiek van de stad? Punt is dat er sprake is van ‘turbo-gentrification’.

Florida stelt in zijn theorie dat steden zichzelf moeten uitvinden: een interessante gedachte tegen het destijds heersende idee van de ondernemende stad die steeds uniformer aan het worden was. In tegenstelling tot de jaren negentig moeten steden niet langer proberen om bedrijven aan te trekken maar om mensen aan zich te binden (sociaal kapitaal). Florida doelde op een specifieke groep: de creatieve mensen (sociaal kapitaal met creatief kapitaal). Zij kunnen de stad immers een eigen identiteit geven. In zijn theorie zit – weliswaar onbedoeld – een  vorm van sociale segregatie. Onbedoeld omdat de theorie nergens nog enige empirische onderbouwing kende en in een dergelijke korte tijd zichzelf ook niet verder heeft kunnen ontwikkelen door zijn directe toepassing. De grootste fout ligt echter bij onder meer stadsbestuurders en andere ’toepassers’ die de fout hebben gemaakt om zonder enige vorm van reflectie de onvolledige theorie over te nemen. Zo is het idee van de kritische massa onvoldoende meegewogen in de torenhoge ambities. Gevolg: ‘turbo-gentrification’, een enorm snelle verschuiving van sociale klasse in steden waar geen realistische doelstellingen zijn geformuleerd. Oorzaak: een zorgelijk gebrek aan kennis.

Laten we een voorbeeld nemen dat zich voltrekt in de Duitse metropool Hamburg. De stad heeft geprobeerd om de felbegeerde ‘creatieve klasse’ binnen te halen in een poging om haar toekomst veilig te stellen (de creatieve klasse wordt gebruikt als competitief instrument). Ongestructeerde ambities hebben zich pompeus gemanifesteerd. Nu is de stad uitgegroeid tot de frontlinie in een bitter conflict met als inzet het proces van gentrification: met kunstenaars gehurkt in gebouwen protesterend tegen de investeringsplannen proberen ze deze sociale verdringing tegen te houden. Onlangs is er, door het ‘Not In Our Name’ (een collectief aan kunstenaars, musici, schrijvers en andere creatieve geesten), een manifest opgesteld tegen de creatieve stad Hamburg.

'De stad is voor iedereen', de protestslogan van de beweging NION (Not In Our Name) in Hamburg. Bron: Flickr.com

Deze bewegingen moeten in een perspectief geplaatst worden. Enerzijds is het protest een begrijpelijke beweging. Immers zijn vormen van transitie zelden prettig om te ervaren: er zijn in dat proces winnaars en verliezers. Anderzijds is het de stedelijke dynamiek die de stad smoel geeft: het veranderen van wijken, buurten, stadsdelen, straten, pleinen, parken, gebouwen, winkelcentra hoort nu eenmaal bij de vitaliteit van de stedelijke omgeving. “Een bepaalde groep trekt weg uit een wijk, gaan elders een deel van de stad weer in waarde laten dalen, zodat over twintigjaar daar weer gentrification ontstaat”, las ik onlangs in een Doonesbury-strip van Garry Trudeau. Het daagt ons uit om steeds weer nieuwe vormen aan te nemen.

In Hamburg neemt de transitie (het probleem) echter ongekende proporties aan (zie bijvoorbeeld de transformatie van de ‘Schanzenturm’ (een watertoren) in een hotel). De ‘groeiende stad’ heeft te maken met een binnenstad die (vrijwel) volledig ‘gentrified’ is, met als gevolg dat de sociale klasse met beperkte financiële middelen (ook creatieve mensen als kunstenaars) aan de buitenzijde van de stad moeten gaan wonen. Het lijkt wel enigszins op de macro ruimtelijke structuren van ‘slums’ of ‘favelas’ die we kennen uit Azië, Afrika of Zuid-Amerika: een rijke kern met daar om heen een vastgekleefde arme klasse. De herwaardering en het herkapitaliseren van binnenstad past in dit proces (de re-urbanisatie). In Amsterdam zien we eenzelfde proces ook ontstaan.

De zware inzet van politie tijdens een uit de hand gelopen protestactie tegen de transformatie van het 'Schanzenturm' (een watertoren in Hamburg) in een hotel. De transformatie zou kunnen leiden tot een waardestijging in de wijk, met het gevolg dat er gentrificatie op zou kunnen treden.

Is dit ongekend snelle proces van gentrification (gezien vanuit het perspectief van sociale verdringing) een aanval op het denken over creatieve steden of een gebruikelijke ‘shock’ van de stedelijke dynamiek. Het is een kwestie van tijd om dit te kunnen inzien. Soortgelijke situaties uit het verleden hebben echter laten zien dat het boeiende veranderingen veroorzaakt.

Meer weten?
Metropolis M heeft ook over dit onderwerp geschreven en gaat dieper in op de situatie in Hamburg: http://www.metropolism.com/features/hamburgs-manifest-tegen-creatiev/

Lees hier hoe Metropolis M tegen de situatie in Nederland aankijkt:
http://www.metropolism.com/features/het-kraakverbod-nadelig-voor-kun/

Lees hier een uitgebreid Engelstalig journalistiek verslag uit Der Spiegel over de situatie in Hamburg: http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,670600,00.html

Een deel van dit artikel is in september verschenen in het tijdschrift AGORA.