De tijdelijke container stad van Puma - foto van prefabcosm.com
Een aanzet tot een visie op tijdelijkheid in stedelijke gebiedsontwikkeling
Op LAblog is al een aantal keren geschreven over tijdelijke leisure & arts initiatieven binnen stedelijke gebiedsontwikkeling. Wat is het nut van deze tijdelijkheid? Welke rol kunnen tijdelijke functies spelen in het (her)ontwikkelen van gebieden? In deze post kijk ik naar effecten van tijdelijkheid, waarbij ik teruggrijp naar eerdere posts of nieuwe voorbeelden laat zien.
Afbakening tijdelijkheid
Deze blogpost gaat over stedelijke ontwikkelingsinstrumenten die zich richten op een periode van 0 tot 5 jaar, en die niet het optuigen van een nieuw gebouw (zoals wettelijk gedefinieerd) impliceren. Denk hierbij aan tijdelijke invulling van leegstaande panden, het tijdelijk toevoegen van volume aan bestaande bebouwing of het tijdelijk aanpassen of verruimen van bestaande (permanente) functies.
Effecten van tijdelijkheid
Al deze instrumenten hebben op ieder een eigen wijze effect op de ontwikkeling van een gebied. Hieronder een aantal mogelijke en duidelijk waarneembare effecten.
1. Tijdelijke functies maken experiment en organische ontwikkeling mogelijk
Tijdelijke functies kunnen makkelijker ingepast worden binnen bestaande regelgeving, waardoor een flexibele (her)ontwikkeling van een gebied mogelijk wordt. Het gaat vaak om bouwkundig eenvoudige en dus goedkope interventies, waardoor het mogelijk is om bijvoorbeeld aan jonge ondernemers goedkope huisvesting aan te bieden. Dit maakt experiment in gebiedsontwikkeling mogelijk en hierdoor kan een gebied zich organischer ontwikkelen. Niet top down, bepaald door het bestemmingsplan, maar bottom up inhakend op bestaande behoeftes van lokale ondernemers, bewoners en bezoekers. Een mooi voorbeeld hiervan zijn de pop-up galleries in New York
2. Herprofilering en het tegengaan van verval
Tijdelijke functies kunnen ingezet worden om verval van binnenstedelijke gebieden te vertragen. In afwachting van financiering van nieuwe stedenbouwkundige plannen kunnen ontwikkelaars daardoor al in een vroegtijdig stadium een gebied een profiel geven en daarmee als het ware ‘voorontwikkelen’. Leegstaande panden of braakliggende terreinen krijgen daarmee een nieuwe functie, worden onderhouden en door de activiteit vindt sociale controle plaats. Een goed voorbeeld hiervan is het voor een periode van 5 jaar ontwikkelde Schieblock in Rotterdam; een leegstaand kantoor dat al jaren anti-kraak wordt bewoond en waarin nu tijdelijke functies op het gebied van kunst, cultuur, design en architectuur worden gehuisvest. Het volgende filmpje van RTV Rijnmond gaat over Schieblock.
3. Reactivering door diversiteit
Het experiment levert vaak een toevoeging van variatie aan de bestaande functiemix op. Hierdoor neemt de diversiteit en dynamiek van een gebied toe en wordt een stedelijk gebied aantrekkelijker voor nieuwe doelgroepen. Deze bezoekers hebben veelal een diverse achtergrond, wat het creatieve klimaat ten goede komt. Door het, eveneens tijdelijk, faciliteren van ontmoetingen tussen deze verschillende bevolkingsgroepen worden deze wijken vaak culturele en creatieve hotspots in de stad. Een goed voorbeeld van het toevoegen van diversiteit en dynamiek aan een zich ontwikkelend stedelijk gebied is Area51 in Strijp-S in Eindhoven. Dit tijdelijk in een van de oude Philipsloodsen gevestigde skatepark vertegenwoordigt een stedelijke jongerencultuur en voegt een grote mate van levendigheid en diversiteit toe aan het gebied. Het is de bedoeling dat Area51 uiteindelijk een permanente vestiging krijgt in Strijp-S.
screenshot van area51skatepark.nl
4. Niet alleen interessant voor steden maar ook voor organisaties
Veel bekende voorbeelden van tijdelijkheid worden niet geïnitieerd door stedelijke ontwikkelaars, maar door bedrijven of culturele instellingen. Voor dergelijke organisaties vormt een tijdelijke structuur een manier om publiciteit te genereren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Container Cities van Puma en Freitag, het jaarlijkse Serpentine Paviljoen in Londen of het Glazenhuis van 3FM. Gemeentes en gebiedsontwikkelaars zouden vaker met dit soort organisaties kunnen samenwerken om synergie te creëren tussen de publicitaire belangen van bedrijven en de profilering van gebieden.
5. Meervoudig ruimtegebruik en seizoensverlenging
Een combinatie van permanente met tijdelijke functies kan een nieuwe dynamiek creëren en meervoudig ruimtegebruik mogelijk maken. Het voorbeeld van het Badeschiff in Berlijn laat zien hoe een min of meer tijdelijke voorziening een permanent karakter krijgt doordat het op verschillende manieren gebruikt wordt: in de zomer functioneert het als openlucht zwembad en in de winter als overdekt wellnesscentre. Een mooi staaltje seizoensverlenging (zie hier voor een filmpje over Badeschiff).
foto van jerome.bailly @ flickr.com
Deze inventarisatie vormt een aanzet tot een visie op tijdelijkheid in stedelijke gebiedsontwikkeling. Ik nodig de lezer uit om te reageren en een discussie hierover te starten.
4 Reacties
Ronny · 20 juli, 2010 om 19:38
Interessant. De hype rond tijdelijkheid is ook maar van tijdelijke aard. Gelukkig.
Enerzijds wordt het afgestopt door de overheid; anderzijds wordt het gestimuleerd door de overheid. Of wellicht anders: het wordt steeds sterker gereguleerd door de overheid. En dit in een vacuüm waarin de neoliberale stad aan het vervallen is. In regeltjesland Nederland geeft dit pas sinds een paar maanden echt ruimte om initiatieven te nemen en vaak hebben ze eerder een permanent karakter dan een contrast van tijd: en zo verschijnen er ‘plotseling’ allerlei supermarkten in lege bankgebouwen, paspoppen voor ramen, musea in kerken, picknicks op carpool-parkeerplaatsen. In Berlijn zie je dat het hele idee van tijdelijkheid al behoorlijk op zijn retour is (de Kulturbrauerei is permanent geworden, het Badeschiff is permanent – ondanks het seizoenskarakter – en het über-hippe gentrification lubricante moet het nog maar stellen met één vestiging, inderdaad in de andere nu leegstaande vestigingen zit nog steeds niets). Nederland loopt achter en we vinden het prachtig.
Daarnaast valt mij de laatste ‘tijd’ op dat ideeën van tijdelijkheid ‘misbruikt’ worden: waarom kan (of eerder: mag) een gebied of een gebouw ‘tijdelijk’ even niet functioneren? Juist dit disfunctioneren geeft de stad die dynamiek die het nodig heeft. Maar goed, daar komen we over twee à drie jaar achter, dan vinden we al die stillevens ineens schitterend en hollen we daar weer naar toe en conserveren we ‘ruimte in stiltand’ (leuk voor alle stilliggende bouwprojecten).
We zitten nu opvallend genoeg in een tijdszone waarin we alles wat maar stil ligt met man-en-macht weer aan de praat proberen te krijgen (ruimte, economie, maatschappij, cultuur). Vinden we even leuk, daarna storten we onszelf weer op zoiets als engagement en allerlei maatschappelijke NGO’s, gaan we weer bomen knuffelen.
Hypes zijn tijdelijk. Maar stiekem toch ook wel leuk.
Vincent Kompier · 21 juli, 2010 om 12:08
Scherpe analyse van de”mogelijkheden’ van tijdelijkheid. Maar alles valt of staat bij de kansen die tijdelijkheid kan krijgen. De hierboven beschreven vijf rollen, of doelen van tijdelijkheid lijken mij geen hoofddoel op zich, want de kans is groot dat daarmee het spontane karakter, waar tijdelijke initiatieven zeer afhankelijk van zijn, te zwaar (ideologisch en praktisch) geladen wordt. Waardoor de kans op omkiepen groot is. Ik ben het wel deels met Ronny eens, dat tijdelijk ook gewoon tijdelijk mag zijn. Tijdelijk iets niet regelen is misschien ook een idee. Ook al is dat dan tijdelijk.
Overigens nog een erg interessant voorbeeld in Berlijn is de Prinzessinnengarten in Kreuzberg: http://bit.ly/9knmVY
Het succes van Badeschiff mag overigens genuanceerd worden: die seizoensverlenging is noodzakelijk om uit de hoge kosten (van tijdelijkheid) te komen.
Bart van de Laak · 23 juli, 2010 om 15:41
@Vincent & @Ronny: dank voor jullie reactie. Ben het eens met de constatering dat de spontaniteit van tijdelijke initiatieven juist een van de succesfactoren is. Ik zie in het opsommen van de mogelijkheden voor tijdelijkheid ook meer een rechtvaardiging (of aansporing) voor gemeenten en ontwikkelaars om spontane tijdelijke initiatieven te ondersteunen en te stimuleren. Het stimuleren kan bijvoorbeeld plaatsvinden door de regels af en toe wat minder zwaar toe te passen. Veel leuke ideeën sterven immers in het woud van bestemmings- en beeldkwaliteitsplannen.
Roel van Herpt · 28 juli, 2010 om 14:45
he bart, ik heb het filmpje van RTV Rijnmond over Schieblock toegevoegd. gr roel