Open-Air-Library ontworpen door KARO* en Architektur+Netzwerk (publicspace.org)

De openluchtbibliotheek is de ultieme mengvorm van bibliotheek en openbare ruimte. Het beeld ziet er verleidelijk uit. Zou het werken? En het is niet eens in Italië, Spanje of een ander warmbloedig land. Gewoon in Magdeburg, Duitsland, een doodnormale stad van 230.000 inwoners.

Is het een geënsceneerde foto? Natuurlijk vraag je je af of de kinderen niet gewoon over het gras gaan rennen en of de boeken aan het eind van de dag niet overal rondslingeren. Is er eigenlijk toezicht, of zijn de kinderen uit zichzelf gaan lezen?

Een ding staat vast: een initiatief als deze is de moeite van het proberen waard. Daarom was hij ook winnaar van de Europese prijs van stedelijke publieke ruimte. Deze prijs, een initiatief van zes Europese culturele instellingen, wordt elke twee jaar uitgereikt. Kijk op de website voor meer beelden van de bibliotheek, voor andere winnaars van dit jaar en, vooral, voor nog meer bijzondere projecten in de publieke ruimte die op een of andere manier nog weinig de publiciteit hebben gehaald.

Florida stelt in zijn theorie dat steden zichzelf moeten uitvinden: een interessante gedachte tegen het destijds heersende idee van de ondernemende stad die steeds uniformer aan het worden was. In tegenstelling tot de jaren negentig moeten steden niet langer proberen om bedrijven aan te trekken maar om mensen aan zich te binden (sociaal kapitaal). Florida doelde op een specifieke groep: de creatieve mensen (sociaal kapitaal met creatief kapitaal). Zij kunnen de stad immers een eigen identiteit geven. In zijn theorie zit – weliswaar onbedoeld – een  vorm van sociale segregatie. Onbedoeld omdat de theorie nergens nog enige empirische onderbouwing kende en in een dergelijke korte tijd zichzelf ook niet verder heeft kunnen ontwikkelen door zijn directe toepassing. De grootste fout ligt echter bij onder meer stadsbestuurders en andere ’toepassers’ die de fout hebben gemaakt om zonder enige vorm van reflectie de onvolledige theorie over te nemen. Zo is het idee van de kritische massa onvoldoende meegewogen in de torenhoge ambities. Gevolg: ‘turbo-gentrification’, een enorm snelle verschuiving van sociale klasse in steden waar geen realistische doelstellingen zijn geformuleerd. Oorzaak: een zorgelijk gebrek aan kennis.

Laten we een voorbeeld nemen dat zich voltrekt in de Duitse metropool Hamburg. De stad heeft geprobeerd om de felbegeerde ‘creatieve klasse’ binnen te halen in een poging om haar toekomst veilig te stellen (de creatieve klasse wordt gebruikt als competitief instrument). Ongestructeerde ambities hebben zich pompeus gemanifesteerd. Nu is de stad uitgegroeid tot de frontlinie in een bitter conflict met als inzet het proces van gentrification: met kunstenaars gehurkt in gebouwen protesterend tegen de investeringsplannen proberen ze deze sociale verdringing tegen te houden. Onlangs is er, door het ‘Not In Our Name’ (een collectief aan kunstenaars, musici, schrijvers en andere creatieve geesten), een manifest opgesteld tegen de creatieve stad Hamburg.

'De stad is voor iedereen', de protestslogan van de beweging NION (Not In Our Name) in Hamburg. Bron: Flickr.com

Deze bewegingen moeten in een perspectief geplaatst worden. Enerzijds is het protest een begrijpelijke beweging. Immers zijn vormen van transitie zelden prettig om te ervaren: er zijn in dat proces winnaars en verliezers. Anderzijds is het de stedelijke dynamiek die de stad smoel geeft: het veranderen van wijken, buurten, stadsdelen, straten, pleinen, parken, gebouwen, winkelcentra hoort nu eenmaal bij de vitaliteit van de stedelijke omgeving. “Een bepaalde groep trekt weg uit een wijk, gaan elders een deel van de stad weer in waarde laten dalen, zodat over twintigjaar daar weer gentrification ontstaat”, las ik onlangs in een Doonesbury-strip van Garry Trudeau. Het daagt ons uit om steeds weer nieuwe vormen aan te nemen.

In Hamburg neemt de transitie (het probleem) echter ongekende proporties aan (zie bijvoorbeeld de transformatie van de ‘Schanzenturm’ (een watertoren) in een hotel). De ‘groeiende stad’ heeft te maken met een binnenstad die (vrijwel) volledig ‘gentrified’ is, met als gevolg dat de sociale klasse met beperkte financiële middelen (ook creatieve mensen als kunstenaars) aan de buitenzijde van de stad moeten gaan wonen. Het lijkt wel enigszins op de macro ruimtelijke structuren van ‘slums’ of ‘favelas’ die we kennen uit Azië, Afrika of Zuid-Amerika: een rijke kern met daar om heen een vastgekleefde arme klasse. De herwaardering en het herkapitaliseren van binnenstad past in dit proces (de re-urbanisatie). In Amsterdam zien we eenzelfde proces ook ontstaan.

De zware inzet van politie tijdens een uit de hand gelopen protestactie tegen de transformatie van het 'Schanzenturm' (een watertoren in Hamburg) in een hotel. De transformatie zou kunnen leiden tot een waardestijging in de wijk, met het gevolg dat er gentrificatie op zou kunnen treden.

Is dit ongekend snelle proces van gentrification (gezien vanuit het perspectief van sociale verdringing) een aanval op het denken over creatieve steden of een gebruikelijke ‘shock’ van de stedelijke dynamiek. Het is een kwestie van tijd om dit te kunnen inzien. Soortgelijke situaties uit het verleden hebben echter laten zien dat het boeiende veranderingen veroorzaakt.

Meer weten?
Metropolis M heeft ook over dit onderwerp geschreven en gaat dieper in op de situatie in Hamburg: http://www.metropolism.com/features/hamburgs-manifest-tegen-creatiev/

Lees hier hoe Metropolis M tegen de situatie in Nederland aankijkt:
http://www.metropolism.com/features/het-kraakverbod-nadelig-voor-kun/

Lees hier een uitgebreid Engelstalig journalistiek verslag uit Der Spiegel over de situatie in Hamburg: http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,670600,00.html

Een deel van dit artikel is in september verschenen in het tijdschrift AGORA.

Museum Kunst der Westküste

Sommige musea zijn alleen per veerboot bereikbaar. Zo ook het nieuwe ‘Museum Kunst der Westküste’ in het kleine dorpje Alkersum op het Duitse Noordzee-eiland Föhr (in de buurt van de Deense grens). Geen kleinschalig dorpsschuurtje, maar een volwaardig en modern museum.

Oprichter van deze parel aan de Noordzee is de Zweedse ondernemer Paulsen wiens grootouders afkomstig waren van het eiland Föhr en die in 1935 voor de nazi’s naar Zweden vluchtten. Met het museum maakt deze ondernemer zijn kunstverzameling met werken over de ‘Westküste’ openbaar toegankelijk. De openingstentoonstelling ‘Van Bergen tot Bergen’ laat dan ook diverse schilderijen zien uit de 19^e en 20^e eeuw met de zee en de kust als onderwerp. Nederlandse, Duitse, Deense en Noorse schilders, waaronder Max Beckmann, Johan Christian Dahl, Jozef Israels, Peder Severin Krøyer, Hendrik Willem Mesdag, Edvard Munch en Emil Nolde hebben op hun doeken het landschap, het werk of het strandvertier van de grootstedelingen vastgelegd. Naast deze werken uit het verleden worden aan het einde van de tentoonstelling ook een aantal moderne werken gepresenteerd. Dit is een bewuste link naar het heden, waaraan het museum ook een invulling wil geven.

Het museum is ontworpen door het architectebureau Sunder-Plassmann (ook verantwoordelijk voor de uitbreiding van Museum Berggruen in Berlijn en de nieuwbouw van het Museum for Innocence in Istanbul). Het is een complex bestaande uit zes geheel verschillende delen die moderne en traditie (bestaande bebouwing) met elkaar verbinden. De oude dorpskroeg (Grehtjens Gasthof), die al in de 19^e eeuw bewoners en gasten als ontmoetingsplek diende en waar menig op het eiland werkende kunstenaar logeerde, werd weer gereconstrueerd, inclusieve de grote zaal voor dorpsfeesten. Naast deze ode aan ‘Grethjens Gasthof’ beschikt het museum ook over een museumpark/-tuin.

Ook al moeten bezoekers van het vaste land voor dit museum een overtocht van bijna een uur op zich nemen, zo weerhoudt dit mensen blijkbaar niet om dit nieuwe museum in Alkersum te ontdekken. Twee weken na de opening kon het museum al de 10.000ste bezoeker verwelkomen.

Kamperen op de 29e verdieping van de KölnTriangle

Kamperen in eigen stad? En dan niet op de stadscamping, maar in een van de bovestenste verdiepingen van hoge kantoorgebouwen?! Deze overnachtingsmogelijkheid wordt op dit moment (tot en met 2 oktober) in Keulen geboden, in het kader van het project ‘Nomad City Passage’.

Voor telkens een nacht kunnen bewoners en bezoekers van Keulen het slapen vanuit een nieuw perspectief beleven. ’s Avonds opent de receptie van de betreffende ‘kampeerplaats’. Daar ontvangt elke gast een tent en handdoeken. Tevens wordt er een ‘gebied’ aangwezen, waarin hij/zijn op zoek mag gaan naar een passende slaapplek. Tent opzetten, klaar! In de loop van de avond komt de gastheer-/vrouw van de ‘kampeerplaats’ langs en vertelt over de geschiedenis en de functie van het gebouw. Verder is het aan de gasten zelf om zich te vermaken. De volgende ochtend wordt een gezamenlijk ontbijt geserveerd, waarna de tenten weer worden afgebroken. De ‘kampeerplaats’ trekt verder … naar het volgende gebouw.

Het beleven van Keulen uit een ander perspectief kost slechts € 17,00, inclusief ontbijt. Voor tenten (1-2 personen), luchtbedden en handdoeken is gezorgd. Slaapzak, tandenborstel, leesvoer en andere overnachtingsspullen moeten zelf worden meegenomen.

Eerder dit jaar vond dit project ook al plaats in Linz, Oostenrijk