De tijdelijke container stad van Puma - foto van prefabcosm.com

Een aanzet tot een visie op tijdelijkheid in stedelijke gebiedsontwikkeling

Op LAblog is al een aantal keren geschreven over tijdelijke leisure & arts initiatieven binnen stedelijke gebiedsontwikkeling. Wat is het nut van deze tijdelijkheid? Welke rol kunnen tijdelijke functies spelen in het (her)ontwikkelen van gebieden? In deze post kijk ik naar effecten van tijdelijkheid, waarbij ik teruggrijp naar eerdere posts of nieuwe voorbeelden laat zien.

Afbakening tijdelijkheid
Deze blogpost gaat over stedelijke ontwikkelingsinstrumenten die zich richten op een periode van 0 tot 5 jaar, en die niet het optuigen van een nieuw gebouw (zoals wettelijk gedefinieerd) impliceren. Denk hierbij aan tijdelijke invulling van leegstaande panden, het tijdelijk toevoegen van volume aan bestaande bebouwing of het tijdelijk aanpassen of verruimen van bestaande (permanente) functies.

Effecten van tijdelijkheid
Al deze instrumenten hebben op ieder een eigen wijze effect op de ontwikkeling van een gebied. Hieronder een aantal mogelijke en duidelijk waarneembare effecten.

1. Tijdelijke functies maken experiment en organische ontwikkeling mogelijk
Tijdelijke functies kunnen makkelijker ingepast worden binnen bestaande regelgeving, waardoor een flexibele (her)ontwikkeling van een gebied mogelijk wordt. Het gaat vaak om bouwkundig eenvoudige en dus goedkope interventies, waardoor het mogelijk is om bijvoorbeeld aan jonge ondernemers goedkope huisvesting aan te bieden. Dit maakt experiment in gebiedsontwikkeling mogelijk en hierdoor kan een gebied zich organischer ontwikkelen. Niet top down, bepaald door het bestemmingsplan, maar bottom up inhakend op bestaande behoeftes van lokale ondernemers, bewoners en bezoekers. Een mooi voorbeeld hiervan zijn de pop-up galleries in New York

2. Herprofilering en het tegengaan van verval
Tijdelijke functies kunnen ingezet worden om verval van binnenstedelijke gebieden te vertragen. In afwachting van financiering van nieuwe stedenbouwkundige plannen kunnen ontwikkelaars daardoor al in een vroegtijdig stadium een gebied een profiel geven en daarmee als het ware ‘voorontwikkelen’. Leegstaande panden of braakliggende terreinen krijgen daarmee een nieuwe functie, worden onderhouden en door de activiteit vindt sociale controle plaats. Een goed voorbeeld hiervan is het voor een periode van 5 jaar ontwikkelde Schieblock in Rotterdam; een leegstaand kantoor dat al jaren anti-kraak wordt bewoond en waarin nu tijdelijke functies op het gebied van kunst, cultuur, design en architectuur worden gehuisvest. Het volgende filmpje van RTV Rijnmond gaat over Schieblock.

Klik hier om de embedded video te bekijken.

3. Reactivering door diversiteit
Het experiment levert vaak een toevoeging van variatie aan de bestaande functiemix op. Hierdoor neemt de diversiteit en dynamiek van een gebied toe en wordt een stedelijk gebied aantrekkelijker voor nieuwe doelgroepen. Deze bezoekers hebben veelal een diverse achtergrond, wat het creatieve klimaat ten goede komt. Door het, eveneens tijdelijk, faciliteren van ontmoetingen tussen deze verschillende bevolkingsgroepen worden deze wijken vaak culturele en creatieve hotspots in de stad. Een goed voorbeeld van het toevoegen van diversiteit en dynamiek aan een zich ontwikkelend stedelijk gebied is Area51 in Strijp-S in Eindhoven. Dit tijdelijk in een van de oude Philipsloodsen gevestigde skatepark vertegenwoordigt een stedelijke jongerencultuur en voegt een grote mate van levendigheid en diversiteit toe aan het gebied. Het is de bedoeling dat Area51 uiteindelijk een permanente vestiging krijgt in Strijp-S.

screenshot van area51skatepark.nl

4. Niet alleen interessant voor steden maar ook voor organisaties
Veel bekende voorbeelden van tijdelijkheid worden niet geïnitieerd door stedelijke ontwikkelaars, maar door bedrijven of culturele instellingen. Voor dergelijke organisaties vormt een tijdelijke structuur een manier om publiciteit te genereren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Container Cities van Puma en Freitag, het jaarlijkse Serpentine Paviljoen in Londen of het Glazenhuis van 3FM. Gemeentes en gebiedsontwikkelaars zouden vaker met dit soort organisaties kunnen samenwerken  om synergie te creëren tussen de publicitaire belangen van bedrijven en de profilering van gebieden.

5. Meervoudig ruimtegebruik en seizoensverlenging
Een combinatie van permanente met tijdelijke functies kan een nieuwe dynamiek creëren en meervoudig ruimtegebruik mogelijk maken. Het voorbeeld van het Badeschiff in Berlijn laat zien hoe een min of meer tijdelijke voorziening een permanent karakter krijgt doordat het op verschillende manieren gebruikt wordt: in de zomer functioneert het als openlucht zwembad en in de winter als overdekt wellnesscentre. Een mooi staaltje seizoensverlenging (zie hier voor een filmpje over Badeschiff).

foto van jerome.bailly @ flickr.com

Deze inventarisatie vormt een aanzet tot een visie op tijdelijkheid in stedelijke gebiedsontwikkeling. Ik nodig de lezer uit om te reageren en een discussie hierover te starten.

Florida stelt in zijn theorie dat steden zichzelf moeten uitvinden: een interessante gedachte tegen het destijds heersende idee van de ondernemende stad die steeds uniformer aan het worden was. In tegenstelling tot de jaren negentig moeten steden niet langer proberen om bedrijven aan te trekken maar om mensen aan zich te binden (sociaal kapitaal). Florida doelde op een specifieke groep: de creatieve mensen (sociaal kapitaal met creatief kapitaal). Zij kunnen de stad immers een eigen identiteit geven. In zijn theorie zit – weliswaar onbedoeld – een  vorm van sociale segregatie. Onbedoeld omdat de theorie nergens nog enige empirische onderbouwing kende en in een dergelijke korte tijd zichzelf ook niet verder heeft kunnen ontwikkelen door zijn directe toepassing. De grootste fout ligt echter bij onder meer stadsbestuurders en andere ’toepassers’ die de fout hebben gemaakt om zonder enige vorm van reflectie de onvolledige theorie over te nemen. Zo is het idee van de kritische massa onvoldoende meegewogen in de torenhoge ambities. Gevolg: ‘turbo-gentrification’, een enorm snelle verschuiving van sociale klasse in steden waar geen realistische doelstellingen zijn geformuleerd. Oorzaak: een zorgelijk gebrek aan kennis.

Laten we een voorbeeld nemen dat zich voltrekt in de Duitse metropool Hamburg. De stad heeft geprobeerd om de felbegeerde ‘creatieve klasse’ binnen te halen in een poging om haar toekomst veilig te stellen (de creatieve klasse wordt gebruikt als competitief instrument). Ongestructeerde ambities hebben zich pompeus gemanifesteerd. Nu is de stad uitgegroeid tot de frontlinie in een bitter conflict met als inzet het proces van gentrification: met kunstenaars gehurkt in gebouwen protesterend tegen de investeringsplannen proberen ze deze sociale verdringing tegen te houden. Onlangs is er, door het ‘Not In Our Name’ (een collectief aan kunstenaars, musici, schrijvers en andere creatieve geesten), een manifest opgesteld tegen de creatieve stad Hamburg.

'De stad is voor iedereen', de protestslogan van de beweging NION (Not In Our Name) in Hamburg. Bron: Flickr.com

Deze bewegingen moeten in een perspectief geplaatst worden. Enerzijds is het protest een begrijpelijke beweging. Immers zijn vormen van transitie zelden prettig om te ervaren: er zijn in dat proces winnaars en verliezers. Anderzijds is het de stedelijke dynamiek die de stad smoel geeft: het veranderen van wijken, buurten, stadsdelen, straten, pleinen, parken, gebouwen, winkelcentra hoort nu eenmaal bij de vitaliteit van de stedelijke omgeving. “Een bepaalde groep trekt weg uit een wijk, gaan elders een deel van de stad weer in waarde laten dalen, zodat over twintigjaar daar weer gentrification ontstaat”, las ik onlangs in een Doonesbury-strip van Garry Trudeau. Het daagt ons uit om steeds weer nieuwe vormen aan te nemen.

In Hamburg neemt de transitie (het probleem) echter ongekende proporties aan (zie bijvoorbeeld de transformatie van de ‘Schanzenturm’ (een watertoren) in een hotel). De ‘groeiende stad’ heeft te maken met een binnenstad die (vrijwel) volledig ‘gentrified’ is, met als gevolg dat de sociale klasse met beperkte financiële middelen (ook creatieve mensen als kunstenaars) aan de buitenzijde van de stad moeten gaan wonen. Het lijkt wel enigszins op de macro ruimtelijke structuren van ‘slums’ of ‘favelas’ die we kennen uit Azië, Afrika of Zuid-Amerika: een rijke kern met daar om heen een vastgekleefde arme klasse. De herwaardering en het herkapitaliseren van binnenstad past in dit proces (de re-urbanisatie). In Amsterdam zien we eenzelfde proces ook ontstaan.

De zware inzet van politie tijdens een uit de hand gelopen protestactie tegen de transformatie van het 'Schanzenturm' (een watertoren in Hamburg) in een hotel. De transformatie zou kunnen leiden tot een waardestijging in de wijk, met het gevolg dat er gentrificatie op zou kunnen treden.

Is dit ongekend snelle proces van gentrification (gezien vanuit het perspectief van sociale verdringing) een aanval op het denken over creatieve steden of een gebruikelijke ‘shock’ van de stedelijke dynamiek. Het is een kwestie van tijd om dit te kunnen inzien. Soortgelijke situaties uit het verleden hebben echter laten zien dat het boeiende veranderingen veroorzaakt.

Meer weten?
Metropolis M heeft ook over dit onderwerp geschreven en gaat dieper in op de situatie in Hamburg: http://www.metropolism.com/features/hamburgs-manifest-tegen-creatiev/

Lees hier hoe Metropolis M tegen de situatie in Nederland aankijkt:
http://www.metropolism.com/features/het-kraakverbod-nadelig-voor-kun/

Lees hier een uitgebreid Engelstalig journalistiek verslag uit Der Spiegel over de situatie in Hamburg: http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,670600,00.html

Een deel van dit artikel is in september verschenen in het tijdschrift AGORA.