Over de rol die baugruppen kunnen spelen bij het ontstaan van een levendig gebied met een sterke eigen identiteit.

Baugruppe-complex E_3 in Berlijn, Prenzlauer Berg

Baugruppen, of bouwgroepen, zijn groepen mensen die, zonder tussenkomst van een projectontwikkelaar, samen hun eigen woningen en werkruimtes ontwikkelen. In dergelijke projecten komen individuele woonwensen en collectieve voorzieningen samen.

In Nederland experimenteren overheden en particulieren nu met name in het Homeruskwartier in Almere met deze bouwvorm. Bij onze Oosterburen is de, in goed Nederlands, Baugruppe, al langer in trek. In het Duitse Tübingen realiseerde men bijvoorbeeld grote delen van de nieuwe wijk het Französisches Viertel volgens het collectief particulier bouwen.

Impressie Französisches Viertel in Tübingen

Je vraagt je wellicht af: “Waarom is zo een Baugruppe interessant voor dit weblog over leisure & arts in steden en gebieden?”  Wel om de volgende reden: vanuit Baugruppen ontstaan enerzijds vaak op de identiteit van de wijk toegesneden initiatieven op het gebied van leisure & arts. Anderzijds vergroot het vaak uithuizige vrijetijdspatroon van bewoners van bouwgroepen het (financiële) draagvlak is voor deze initiatieven.

De bewoners, in de woorden van Vincent Kompier op Ruimtevolk, “zijn actieve stadsburgers en geen passieve woonconsumenten”. Bewoners met een grote betrokkenheid met de wijk en met een uithuizig vrijetijdspatroon. Dit type bewoner vormt de humuslaag van waaruit allerlei, op het DNA van de wijk toegesneden culturele initiatieven en plekken zoals expositieruimtes en (wijk)theaters kunnen ontstaan.

Vanuit ’het lokale’ komen vaak ook aantrekkelijke, karaktervolle lunchrooms, cafés en restaurants voort. Deze horecavoorzieningen weten in een dergelijke nieuwbouwwijk wonderwel goed te gedijen. Het lijkt erop dat het uithuizige vrijetijdspatroon van veel bouwgroep-bewoners er één van de redenen is dat deze plekken ook voldoende voedingsbodem hebben om hun bestaan te waarborgen.

Onder meer door te werken met bouwgroepen kan een suburbane buurt, zoals het Französisches Viertel, binnen korte tijd een prettige, onderscheidende plek in de stad worden. Het Tübingse Viertel wordt zelfs door het lokale toeristenbureau als een Sehenswürdigkeit opgevoerd.

Archined schreef over het Französisches Viertel en haar ontwikkelingsmodel:

“De wijken en buurtjes zijn een geslaagde eigentijdse suburbane interpretatie van de kwaliteit van oude binnensteden, met kleine winkels, kantoortjes, ateliers en broedplaatsen, een theater, wat kroegjes en een restaurant. De gemeente had in de randvoorwaarden gesteld dat er ook ‘niet-wonen’ programma moest worden gerealiseerd, maar het was aan de collectieven zelf om hier invulling aan te geven en deelnemers voor te vinden. De gebouwen zijn werkelijk prachtig en de buurten lijken rustig en toch aangenaam levendig. De projecten in Tübingen zijn zelfstandige wijkjes met een gemixt programma.”

Impressie Französisches Viertel Tübingen. Bron: www.convertiblecity.de

Valt deze geslaagde ontwikkeling van het Französisches Viertel dan helemaal op het conto van deze Baugruppen te schrijven? Uiteraard niet. Ook grote (publieke) investeringen in flagship projects en een goed doordacht stedenbouwkundig plan zijn minstens zo belangrijk. Hetzelfde geldt voor de aanwezigheid van een behoorlijk aantal studentenwoningen in de wijk.

Toch lijkt de ontwikkeling van het Tübingse project erop te wijzen dat initiatieven van baugruppen een belangrijke rol spelen bij gebiedsontwikkelingen. Zij vormen één van de peilers voor het doen ontstaan van de voor veel gebieden door beleidsmakers en gebiedsontwikkelaars vurig gewenste sterke eigen identiteit en levendigheid.

Wanstaltige protserigheid

Dat bouwen in bouwgroepen niet gelijk staat aan – soms door beleidsmakers gevreesde – wanstaltige protserigheid maar juist juweeltjes van projecten op kan leveren laat dit in Berlijn, Prenzlauer Berg, gerealiseerde project zien. Architecten Kaden|Klingbeil bouwden het zeer energiezuinige complex e_3 op basis van een geheel uit hout bestaand frame.  Wat overigens niet wil zeggen dat er ook vanuit architectonisch oogpunt minder te waarderen projecten zijn. Ik ben in ieder geval benieuwd wat de experimenten met deze bouwvorm in Nederland op gaan leveren.

Baugruppe project e_3, Prenzlauer Berg, Berlijn. Architect: Kaden-Klingbeil

Meer informatie over Baugruppen vind je in deze blogpost van Vincent Kompier over de kansen die bouwgroepen bieden voor de Nederlandse bouwwereld. Het artikel is geplaatst op Ruimtevolk en diende als belangrijkste inspiratiebron voor deze post. Een andere belangrijke inspiratiebron, het Archined-artikel Duitse Toestanden. Leren van het Tübingen model vind je hier.