Tony de Marco Flickr

Misschien was het jullie niet ontgaan, maar mij wel, totdat ik er kortgeleden tijdens een presentatie op TED over hoorde. Een wereldstad van 11 miljoen inwoners reclamevrij? Het gemeentebestuur van de Brazilaanse stad São Paulo heeft in 2007 besloten, met een stemmenverhouding van 45 tegen 1, dat in de gehele stad geen billboard, lichtreclame, elektronisch bord etc. te zien mag zijn.

Het enige raadslid dat tegenstemde (Dalton Silvano, en werkzaam in de reclame) formuleerde zijn standpunt als volgt, ‘I think this city is going to become a sadder, duller place. Advertising is both an art form and, when you’re in your car or alone on foot, a form of entertainment that helps relieve solitude and boredom.’

In een beeldverslag op Flickr van fotograaf Tony de Marco oogt de stad als een spookstad, maar de bevolking van São Paulo schijnt zelf razend enthousiast te zijn. Uit onderzoek blijkt dat 70% van de bevolking blij is met deze wet. In de woorden van de burgemeester Gilberto Kassab: ‘The Clean City Law came from a necessity to combat pollution … pollution of water, sound, air, and the visual. We decided that we should start combating pollution with the most conspicuous sector – visual pollution.’ En naast het verbod op buitenreclame verbiedt de wet ook het verspreiden van folders en reclame op de buitenkanten van bussen en taxi’s.

Tot nu toe zijn er boetes ter hoogte van bijna € 6 miljoen uitgedeeld aan bedrijven die niet snel genoeg waren met het verwijderen van hun reclame.

Wat vind ik ervan? Aan de ene kant aantrekkelijk dat de stad en haar architectuur het winnen van de oprukkende commercie. Maar aan de andere kant vraag ik me af of het niet een deel van de visuele levendigheid van de stad teniet doet. In dit geval, ‘seeing is believing’. Genoeg reden om een bezoek aan São Paulo te brengen.

Tony de Marco Flickr

Rendering van Park51 door SOMA Architects - bron: blog.park51.org

Vorige week zijn nieuwe renderings vrijgegeven van Park51, ook wel bekend als de ‘Ground Zero Moskee’. Dit zeer controversiële project blijkt geen moskee te zijn, maar een interessant en multifunctioneel cultureel centrum.

Interessant omdat het centrum volgens initiatiefneemster Daisy Khan als doel heeft “harmonie te scheppen en tegenwicht te bieden aan extremisme”, en zo juist bij te dragen aan de integratie van moslims in de westerse cultuur. Volgens de website:

Park51 is a nonsectarian community, cultural and interfaith spiritual center along with a Muslim prayer area and a monument to honor all those we lost on 9/11. (hier de volledige visie en missie)

Het centrum ligt op twee blokken van Ground Zero, bestaat uit 15 verdiepingen en de geschatte kosten zijn $140 miljoen. Opiniepeilingen lieten zien dat een meerderheid van Amerikanen en New Yorkers tegen de bouw is van de ‘Ground Zero Mosque’ (die dus geen moskee bevat; wel een gebedsruimte). Maar onder de inwoners van Manhattan zijn de tegenstanders in de minderheid. Wellicht zien deze locals het cultureel centrum wel als symbool van tolerantie. Of ze zijn van mening dat de vele voorzieningen het centrum en de buurt tot een meer dynamische plek kunnen maken. De website van het project somt de voorzieningen van Park51 op:

• outstanding recreation spaces and fitness facilities (swimming pool, gym, basketball court)
• a 500-seat auditorium
• a restaurant and culinary school
• cultural amenities including exhibitions
• education programs
• a library, reading room and art studios
• childcare services
• a prayer space, intended to be run separately from Park51 but open to and accessible to all members, visitors and our New York community
• a September 11th memorial and quiet contemplation space, open to all

Mocht het centrum ooit gebouwd worden – en dit is nog maar zeer de vraag – dan kan het een levendige aanvulling worden op de vele woon- en werkvoorzieningen in Lower Manhattan. Bovendien willen de ontwikkelaars er een duurzaam gebouw van maken. Ik zeg: laat maar komen.

Hier het interview van Nieuwsuur met initiatiefneemster Daisy Khan, waaruit bovenstaande quote komt.

Over de rol die baugruppen kunnen spelen bij het ontstaan van een levendig gebied met een sterke eigen identiteit.

Baugruppe-complex E_3 in Berlijn, Prenzlauer Berg

Baugruppen, of bouwgroepen, zijn groepen mensen die, zonder tussenkomst van een projectontwikkelaar, samen hun eigen woningen en werkruimtes ontwikkelen. In dergelijke projecten komen individuele woonwensen en collectieve voorzieningen samen.

In Nederland experimenteren overheden en particulieren nu met name in het Homeruskwartier in Almere met deze bouwvorm. Bij onze Oosterburen is de, in goed Nederlands, Baugruppe, al langer in trek. In het Duitse Tübingen realiseerde men bijvoorbeeld grote delen van de nieuwe wijk het Französisches Viertel volgens het collectief particulier bouwen.

Impressie Französisches Viertel in Tübingen

Je vraagt je wellicht af: “Waarom is zo een Baugruppe interessant voor dit weblog over leisure & arts in steden en gebieden?”  Wel om de volgende reden: vanuit Baugruppen ontstaan enerzijds vaak op de identiteit van de wijk toegesneden initiatieven op het gebied van leisure & arts. Anderzijds vergroot het vaak uithuizige vrijetijdspatroon van bewoners van bouwgroepen het (financiële) draagvlak is voor deze initiatieven.

De bewoners, in de woorden van Vincent Kompier op Ruimtevolk, “zijn actieve stadsburgers en geen passieve woonconsumenten”. Bewoners met een grote betrokkenheid met de wijk en met een uithuizig vrijetijdspatroon. Dit type bewoner vormt de humuslaag van waaruit allerlei, op het DNA van de wijk toegesneden culturele initiatieven en plekken zoals expositieruimtes en (wijk)theaters kunnen ontstaan.

Vanuit ’het lokale’ komen vaak ook aantrekkelijke, karaktervolle lunchrooms, cafés en restaurants voort. Deze horecavoorzieningen weten in een dergelijke nieuwbouwwijk wonderwel goed te gedijen. Het lijkt erop dat het uithuizige vrijetijdspatroon van veel bouwgroep-bewoners er één van de redenen is dat deze plekken ook voldoende voedingsbodem hebben om hun bestaan te waarborgen.

Onder meer door te werken met bouwgroepen kan een suburbane buurt, zoals het Französisches Viertel, binnen korte tijd een prettige, onderscheidende plek in de stad worden. Het Tübingse Viertel wordt zelfs door het lokale toeristenbureau als een Sehenswürdigkeit opgevoerd.

Archined schreef over het Französisches Viertel en haar ontwikkelingsmodel:

“De wijken en buurtjes zijn een geslaagde eigentijdse suburbane interpretatie van de kwaliteit van oude binnensteden, met kleine winkels, kantoortjes, ateliers en broedplaatsen, een theater, wat kroegjes en een restaurant. De gemeente had in de randvoorwaarden gesteld dat er ook ‘niet-wonen’ programma moest worden gerealiseerd, maar het was aan de collectieven zelf om hier invulling aan te geven en deelnemers voor te vinden. De gebouwen zijn werkelijk prachtig en de buurten lijken rustig en toch aangenaam levendig. De projecten in Tübingen zijn zelfstandige wijkjes met een gemixt programma.”

Impressie Französisches Viertel Tübingen. Bron: www.convertiblecity.de

Valt deze geslaagde ontwikkeling van het Französisches Viertel dan helemaal op het conto van deze Baugruppen te schrijven? Uiteraard niet. Ook grote (publieke) investeringen in flagship projects en een goed doordacht stedenbouwkundig plan zijn minstens zo belangrijk. Hetzelfde geldt voor de aanwezigheid van een behoorlijk aantal studentenwoningen in de wijk.

Toch lijkt de ontwikkeling van het Tübingse project erop te wijzen dat initiatieven van baugruppen een belangrijke rol spelen bij gebiedsontwikkelingen. Zij vormen één van de peilers voor het doen ontstaan van de voor veel gebieden door beleidsmakers en gebiedsontwikkelaars vurig gewenste sterke eigen identiteit en levendigheid.

Wanstaltige protserigheid

Dat bouwen in bouwgroepen niet gelijk staat aan – soms door beleidsmakers gevreesde – wanstaltige protserigheid maar juist juweeltjes van projecten op kan leveren laat dit in Berlijn, Prenzlauer Berg, gerealiseerde project zien. Architecten Kaden|Klingbeil bouwden het zeer energiezuinige complex e_3 op basis van een geheel uit hout bestaand frame.  Wat overigens niet wil zeggen dat er ook vanuit architectonisch oogpunt minder te waarderen projecten zijn. Ik ben in ieder geval benieuwd wat de experimenten met deze bouwvorm in Nederland op gaan leveren.

Baugruppe project e_3, Prenzlauer Berg, Berlijn. Architect: Kaden-Klingbeil

Meer informatie over Baugruppen vind je in deze blogpost van Vincent Kompier over de kansen die bouwgroepen bieden voor de Nederlandse bouwwereld. Het artikel is geplaatst op Ruimtevolk en diende als belangrijkste inspiratiebron voor deze post. Een andere belangrijke inspiratiebron, het Archined-artikel Duitse Toestanden. Leren van het Tübingen model vind je hier.

Moodwall, Amsterdam Zuidoost (Urban Alliance) Foto Roel van Lanen

Licht heeft een direct effect op onze emoties, het beïnvloedt direct hoe we voelen en heeft ook invloed op onze bioritme. Licht beïnvloedt ons gevoel van veiligheid. Licht beschrijven we als warm of koud, fel of zacht, etc. Licht is nauw verbonden met ons welzijn. Met de ontwikkelingen rond gekleurde LED’s en interactieve computer software is het nu meer dan ooit mogelijk om licht effectief te integreren in architectuur, zowel binnen als buiten, en in de openbare ruimte. En het gebruik van licht is lang niet meer statisch, maar interactief waardoor het kan reageren op bewegingen in de ruimte, wat er binnen in het gebouw gebeurt, maar ook buiten op straat en op de pleinen.

Bovenaan en hieronder zijn twee mooie voorbeelden waar licht, architectuur en de openbare ruimte worden gecombineerd om de leefbaarheid van de stad te verhogen.

Interactieve lichtmuur in onderdoorgang, Sandnes, Noorwegen (Dobpler Wall)