Van Lieshout in de Rotterdamse Onderzeebootloods, foto: studiohanswilschut via www.boijmans.nl

Waarom is het een briljant idee dat Atelier Van Lieshout is uitgenodigd door Museum Boijmans Van Beuningen om deze zomer een tentoonstelling te maken in een voormalige onderzeebootloods in de Rotterdamse haven?

• Omdat het de eerste keer is dat we in Nederland zo’n omvangrijk en coherent totaaloverzicht voorgeschoteld krijgen van (nog maar een deel van) de enorme output van AVL;
• Omdat de medische instrumenten, bio-installaties, reuzenorganen, skeletten, en nog veel meer, spectaculair zijn gecombineerd in thematische totaalopstellingen die je je in een gigantisch, verlaten laboratorium doen wanen;
• Omdat het bijna lijkt alsof de natuurlijke lichtval in deze loods speciaal zo is afgesteld voor deze tentoonstelling;
• Omdat niet de steriele white cube-musea maar juist deze ruwe, kolossale fabrieksomgeving de beste setting is (en sterk lijkt op het atelier van Van Lieshout zelf) voor de ideeën en output van AVL;
• Omdat het chirurgengroen van de achterste loodsmuren het allerbeste contrast vormt voor de bloedrode anus van de Rectumbar;
• Omdat een tentoonstelling als deze een van de weinige lichtpuntjes is in de zo stille museumzomers van Nederland;
• Omdat een Rotterdammer als Joep van Lieshout een plek als deze in zijn eigen stad meer dan verdient.
• Omdat elke samenwerking tussen een havenbedrijf en een museum van harte moet worden aangemoedigd en een tentoonstelling een prachtig instrument is om de Rotterdamse haven weer op de mentale kaart van de stad te plaatsen;
• Omdat de tentoonstelling voor musea een inspirerende wake-up call vormt, om in de in groten getale vrijkomende (industriële) erfgoedpanden bijzondere tentoonstellingen te gaan organiseren.

Infernopolis is een adembenemende tentoonstelling die veel meer aandacht verdient dan ze nu krijgt. Het is ook een initiatief dat om een veel betere marketing vraagt. Infernopolis is een zomerhit zonder publiek.

Foto: Johan Idema

Foto: glamismac @ flickr.com

MAXXI, het eerste nationale museum voor hedendaagse kunst van Italië, opende twee weken geleden in Rome. Het opvallende gebouw ligt middenin de wijk Flaminio en katapulteerde de oude stad in één keer de 21e eeuw in.

Het museum is ontworpen door Zaha Hadid. In haar veelbesproken ontwerp herkennen we een aantal elementen uit ons eigen onderzoek naar, en pleidooi voor architectonische vernieuwing bij musea. Zoals eerder vermeld leidt ons onderzoek tot het boek Beyond the black box and white cube, dat LAgroup deze herfst zal uitgeven.

Een aantal voor ons aansprekende elementen van het ontwerp van MAXXI wil ik hier kort uitlichten: 1. Onderdeel van de stad: het gebouw is dusdanig vormgegeven dat het verwoven is met, en daardoor onderdeel uitmaakt van de stedelijke context.

Foto: architectenweb.nl

2. Open en transparant: het openbare karakter van het gebouw wordt verder versterkt door de publieke verblijfsruimte voor de entree en de transparante gevel die uitnodigt om naar binnen te gaan.

Foto: glamismac @ Flickr.com

3. Vernieuwende exporuimte: Binnen blijkt het museum geen traditionele, afgesloten expositieruimten – zgn. white cubes – te hebben. Nee, het is één vloeiende en verrassende wandelroute die bezoekers langs wanden leidt die tegelijkertijd dragers van kunst, projectieschermen en kunstwerken op zich kunnen zijn.

Foto: Corscri Daje Tutti! @ flickr.com

In hetzelfde weekend van de opening van het MAXXI, werd ook de nieuwe vleugel gepresenteerd van MACRO. Dit stedelijk museum voor hedendaagse kunst wordt deze herfst officieel heropend.

Ondanks kritiek op het ontwerp van Hadid (het gebouw is zo opvallend dat het de aandacht voor de kunst zelf zou wegtrekken) staat Rome met het nieuwe MAXXI en het vernieuwde MACRO weer volop in de schijnwerpers van de internationale hedendaagse kunst. Wanneer volgt Amsterdam?

>>
>>> MAXXI in cijfers >>>

• Het gebouw huisvest 2 musea: MAXXI Art en MAXXI Architecture - bron: maxxi.beniculturali.it
• De realisatie van het museum kostte ruim €165 miljoen - bron: Telegraph.co.uk
• De oplevering van het museum is 4 jaar vertraagd - bron: Architectenweb.nl
• Het jaarlijkse budget is €10-12 miljoen, waarvan €4-5 miljoen wordt betaald door het Ministerie van Cultuur - bron: FT.com
• Het verwachte jaarlijkse bezoekaantal ligt tussen 250.000 en 500.000. Dit is vrij bescheiden vergeleken met bijvoorbeeld de 5 miljoen die Tate Modern in het eerste jaar trok, maar begrijpelijk gezien de moordende culturele concurrentie in Rome - bron FT.com
• Het begin is in ieder geval succesvol: na drie dagen stond de bezoekteller op 25.000 - bron: Artinfo.com

Impressie van het Tenerife Espacio de las Artes (TEA) – Bron: Iwan Baan

In het kader van het LAgroup-onderzoek ‘Beyond the black box and white cube’, bestudeerden we het Tenerife Espacio de las Artes (2008), een instituut met onder andere een museum en een openbare bibliotheek van de Zwitserse architecten Herzog & de Meuron. Voor het onderzoek baseren we ons op musea en podia, die op programmatisch en architectonisch vlak interessante vernieuwingen voorstellen en die een voorbeeld zijn voor toekomstige gebouwen. Zo kijken we onder andere naar de architectonische uitwerking van de relatie van het instituut met de openbare ruimte, naar de diversificatie in het programma en de mate van transparantie van de architectuur.

In het Tenerife Espacio de las Artes komen een aantal interessante ideeën samen in een ontwerp. De combinatie van functies in het TEA, zoals onder andere een openbare bibliotheek, een museum voor hedendaagse kunst, een centrum voor fotografie, filmzalen en horeca, maakt het gebouw interessant voor een gevarieerd publiek en daarnaast maakt het samenwerkingsverbanden mogelijk tussen de verschillende (artistieke) disciplines. De activiteit binnen het gebouw wordt nog verhoogd doordat de bibliotheek 24 uur per dag is geopend, in tegenstelling tot de vaak meer gesloten traditionele culturele instellingen.

Het TEA verbindt de kade langs de Barranco de Santos aan een hoger gelegen brug aan de andere zijde van het gebouw en voegt zo een voetgangersroute toe aan de infrastructuur van de stad. Deze route is als een gedeeltelijk overdekte uitsparing door het gebouw heen ontworpen en komt samen in een driehoekige patio, boven op het gebouw, waardoor je de ervaring hebt binnen in het gebouw te zijn. De transparante gevels vervagen de grens tussen exterieur en interieur, waardoor dit gevoel nog versterkt wordt.

Niet alleen programmatisch gezien wordt het gebouw een plaats om te verblijven, maar ook in de wijze waarop het gebouw aansluit op de openbare ruimte maakt het gebouw bruikbaar en maakt interactie mogelijk tussen bezoekers en toevallige voorbijgangers. Het TEA vormt zo een mooie aanvulling op het stedelijke en culturele leven van Tenerife en een inspirerend voorbeeld voor toekomstig te bouwen culturele instellingen.

Ken jij nog een vernieuwend voorbeeld van een museum of podium? Laat het ons weten!

Kunnen we onze podia en musea anders bouwen?

Waarom bestaan er geen theaters met etalages, waarin – zoals bij de Bijenkorf in Amsterdam – schitterende minidecors je vertellen wat er binnen te doen is? Wat kunnen we leren van Tate Modern in London, waar je zomaar naar binnen kunt lopen omdat de openbare ruimte tot ver in het museum is doorgetrokken? En wat te denken van het nieuwe Wyly Theater in Dallas, waar kantoren, kleedkamers en techniek zo zijn gesitueerd (op hogere en lagere verdiepingen) dat de theaterzaal rondom compleet vrij ligt?

In november starten cultuuradviseurs Johan Idema en Roel van Herpt en architect Sarah Coemans een onderzoek naar de architectonische vernieuwing van podia en musea. De resultaten van ons onderzoek vinden hun neerslag in een publicatie en een discussie tijdens een mini-symposium.

Muziek Theater in Graz (Oostenrijk) ontworpen door het Nederlandse UNStudio. Bron: UNStudio

Het black box en white cube model
Het overgrote deel van onze podia en musea wordt gebouwd volgens het traditionele black box en white cube model. Afgeschermde zalen domineren hierbij de indeling en het ontwerp van het gebouw. Nu zijn goede presentatieruimten essentieel voor podia en musea, maar het black box en white cube model levert vaak ook onnodig introverte cultuurgebouwen op die veel op elkaar lijken. Zou het niet geweldig zijn als onze musea en podia transparanter waren, meer relatie zouden aangaan met de omringende omgeving en meer verschillende functies zouden huisvesten?

Het Black Box en White Cube model

In Beyond the black box and white cube onderzoeken we de mogelijkheden tot vernieuwing in (wat architecten noemen) het programma van musea en podia. Ofwel, het geheel van functies die in deze gebouwen zijn ondergebracht en de wijze waarop. Dat zijn reguliere museum- en podiumfuncties, zoals tentoonstellingsruimten, een theaterzaal, lobby, depot, parkeerruimten of backoffices. Maar ook de voor musea en podia nieuwe(re) functies, zoals horeca, openbare ruimte, retail, crèche, ateliers en wie weet wat nog meer. We onderzoeken hoe deze functies op nieuwe manieren kunnen worden gecombineerd (een restaurant in een tentoonstellingszaal?), geïnterpreteerd (een voor het publiek toegankelijk depot?) of welke nieuwe functies kunnen worden toegevoegd (een crèche in een theater?).

Waarom is dit onderzoek nodig?
De (cultuur)wereld verandert. Musea en podia moeten hierin mee veranderen, willen ze vitaal blijven. Zo hebben bezoekers steeds diversere behoeften bij het bezoeken van cultuur. Dit kan van podia en musea een ander concept, ander aanbod of andere faciliteiten vergen. Ook de kunst en cultuur zelf veranderen: nieuwe en andere kunstvormen (digitaler, populairder, conceptueler, meer crossovers) vragen om een andere wijze van presenteren. De black box en white cube, waar traditioneel theater en kunst het beste tot hun recht komen, zijn prima, maar tegelijkertijd vragen andere kunstvormen om andere ruimten. Ook de rol van musea en podia zelf verandert: nieuwe en andere opvattingen over de positie van podia en musea in de samenleving leiden tot andere ideeën over wat zij wel of niet zouden kunnen doen. En het beleid van musea en podia verandert: andere belangen en andere commerciële mogelijkheden leiden tot nieuwe wensen en ambities. En, last but not least, de architectuur verandert: nieuwe mogelijkheden in technologie, materiaalgebruik en vormgeving leiden tot nieuwe kansen voor het ontwerp van musea en podia.

Al deze ontwikkelingen maken het succes van musea en podia steeds meer afhankelijk van het programma. Oftewel, van een goede selectie, combinatie en interpretatie van de functies die in deze gebouwen (kunnen) worden gehuisvest.

Via de software naar de hardware
De adviseurs van LAgroup hebben uitgebreide kennis van en ervaring met het ontwikkelen van concepten en plannen voor nieuwe musea en podia. Juist met deze inhoudelijke expertise over het aanbod, de makers, de markt, het publiek en het beleid van deze cultuurinstellingen willen naar de architectuur ervan kijken. Het bestuderen van de hardware (architectuur) vanuit het perspectief van de software leidt ons inziens tot een andere manier van kijken. Vanuit dit perspectief is een verkenning  van de mogelijkheden tot programmatische vernieuwing bij musea en podia nog niet eerder uitgevoerd. Wij hebben dit onderzoek geïnitieerd vanuit onze betrokkenheid met de cultuursector en vanwege onze mening dat het thema ‘programmatische vernieuwing van musea en podia’ om agendering vraagt. Naast een eigen investering wordt het onderzoek mede mogelijk gemaakt door het Stimuleringsfonds Architectuur.

Voor meer informatie, neem contact op met Johan Idema (johan@LAgroup.nl).